|
Бұрынғылар «Дауласқанға дауа жоқ» деген екен. Мұндағы астарлы ойда, адал адам айыпты болса, кінәсін дауласпай-ақ мойындайтыны білдірілген. Өйткені, айыбын мойындамай дауласқан адамға дауа жоқ екені бесенеден белгілі. Ендеше, байқап қарасаңыз, бұл сөз бұрынғы заманға емес, нақты қазіргі кезеңге қарата айтылған секілді. Себебі, жасыратыны жоқ, бүгінде не көп, дауласушы жан көп. Нақтырақ айтқанда, құқық қорғау органдарына, басқа да адам құқын қорғайды-ау деген мекемелерге жолданған арыз-шағымдар жыл сайын
артып келеді. АҚШ-та, Германияда, Францияда және т.б. шетелдерде дауласушылар біздің елдегімен салыстырғанда, яғни жалпы тұрғындар санына шаққанда әлдеқайда аз. Себебі, оларда әлеуметтік-тұрмыстық күй жоғары, соған сай сотқа дейінгі бітімге келтіру институттарының жұмысы жолға қойылған. Яғни, даудың туындауы секілді ықтимал жанжалдардың алдын алу шаралары жүзеге асырылған. Халыққа көрсетілетін тиімді қызмет түрлері тұрмысты жақсарта түседі. Жұрттың заң сауаттылығын көтеру, құқықтық мәдениетті арттыру жоғары деңгейде жүргізіледі. Бір сөзбен айтқанда, халық үшін ғана жасалған жағдай адамдардың жүйкесін тоздыратын мәселелерді жойып, олардың бір-бірінің құқын сақтаушылық, құрметтеушілік, сыйлай алушылық қасиеттерін тудырады. Тараптар арасындағы түйткілдің сот арқылы шешілуі орынды дегенімізбен, өзара түсінісіп, бір бітімге келуге болатын ұсақ-түйек даулардың сотқа дейін жетуі мақтанып айтатын көрсеткіш емес. Жоғарғы Соттың кеңейтілген жиынында мәлім болғандай соңғы төрт жылда соттардың жүктемесі үш есеге артқан. Соның салдарынан, бүгінде 2 млн. адам бір-бірімен дауласып, сот әуресімен жүр. Дауласушылардың осылайша бір-біріне «артықтығын», «осал еместігін», «мықтылығын», бірақ «намысы тапталғандығын» көрсетуі сот алаңында да жалғасын табуда. Қай тарап болса да оппоненттерін тұқыртып жіберуге кіріседі. Бұл, жоғарыда айтқанымыздай, тараптарды тығырыққа тірейді. Атам заманнан қара қылды қақ жарған қазақтың ақсақалдары ауыл-аймақтың жер, жесір, қарымта секілді даулары мен тартыстарын айқай-шусыз, әділ шешіп отырғанын тарихтан білеміз. Бүгінгі заманда екі жақтың ісін насырға шаптырмай шешетін бітімгерлеріміз-медиаторлар. Бұлардың ерекшелігі бұрыңғы билерден айырмашылығы шешім шығармайды, дауласқан екі жақтың татуласуына ерікті түрде келісімге келуіне дәнекер болады. Әрине, істердің соттың құзырына жетпей, соттан тыс медиациялық жолмен шешілуі судьяларға тиімді екені рас. Сот жүктемесінің азаюы судьялардың уақытын үнемдеп, назарын неғұрлым күрделі істерге аударуына мүмкіндік береді. Сонымен бірге, жүктеменің төмендеуі судьялардың ізденуіне жағдай туғызады. Шындап келгенде, дауды сотқа жеткізбей шешу көпшіліктің өзіне анағұрлым қажет. Сондықтан, дауласқан жандарды сотқа дейін-ақ бітімге келтіріп, татуластыру жолын тауып, бітімгершілік жобасын жүзеге асыру қажет. Әйтпесе бара-бара не болмақ, жоғарыда айтқанымыздай бұл жаман әдетке бой үйреніп, сүйекке сіңсе қайтып арылу мүмкін емес. Болашақ ұрпақтың бірлігін қазіргі кезден ойлаған дұрыс. Қазақ халқының бойынан кішіпейілділік, кешірімділік, жығылғанға жұдырық жұмсамау, қиналғанға қол ұшын беру, иілгенге иілу, құрметтеу секілді ізгілікті қасиеттердің іздері әлі жойыла қойған жоқ. Тек соған қозғау салар әділ де адал реттелетін заңды тетіктерді таба білу қажет. “Дау мұраты – бітім” - демекші, ағайын тату-тәтті өмір сүргенге не жетсін?!
Дәулет Қалтай, аудандық соттың бас маманы. |